TÜRK BİLİMİ TURKS SCİENCE | TÜRK DÜNYASI BİLİM YAYINLARI Türk dünyasının bilim yayınları
Gülbenkyan ilköğrenimini Kadıköy’de Aramyan-Uncuyan okulunda yapmış, sonradan Saint Joseph Fransız Lisesi’ne geçmiştir.
Avrupa’da sürdürdüğü öğreniminin ilk durağında Marsilya’da bir süre kalarak Fransızcasını geliştirmiş, daha sonra Londra’nın ünlü King’s College üniversitesinde jeoloji mühendisliği diplomasını almıştır.
1891’de 22 yaşındayken Kafkasya gezisine çıkmış, özellikle Bakü petrol yatakları, onu petrolün geleceğin yakıtı olacağı konusunda ikna etmiştir. Gezi hatıralarını kitap olarak yayınlamış, ayrıca ünlü şarkiyatçılık dergisi Revue des Deux Mondes (İki Dünya’nın Eleştirilmesi) için iki makale yazmıştır.
Bu makalelerinin Osmanlı Devleti’nin ilgisini çekmesi üzerine, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun petrol kaynaklarını ve özellikle de Mezopotamya’daki petrol rezervlerini ele alan bir raporu padişah II. Abdülhamit’e sunulmak üzere hazırlamıştır.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Kalust_Gülbenkyan
Bağdat Demiryolu’nun inşası ve işletilmesi, 1903’te 99 seneliğine Alman sermayeli Chemins du Fer Impérial Ottomans de Bagdad / Osmanlı İmparatorluk Bağdat Demiryolu (CIOB) Şirketi’ne verilmiştir.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Bağdat_Demiryolu
1909 yılında Amerikalı amiral Colby Mitchell Chester tarafından kurulan şirket.
Ottoman-American Development Company, Osmanlı İmparatorluğu dâhilinde özellikle petrol yataklarının bulunduğu yerlerde demiryolu imtiyazları almak için girişimlerde bulunan şirket.
“Chester Projesi ile 1924 yılına dek faaliyetlerini sürdürse de somut bir fayda sağlayamamıştır.”
https://tr.wikipedia.org/wiki/Ottoman-American_Development_Company
Mezopotamya Osmanlı İmparatorluğu’nun bir mülkü olduğu için, petrol imtiyazı için yapılan ilk müzakereler imparatorluğun başkenti İstanbul’da yoğunlaştı. İlk ilgiyi , Berlin-Bağdat demiryolunun inşasında zaten yer alan İmparatorluk Alman bankaları ve şirketleri gösterdi .
31 Ocak 1911’de, bölgedeki rekabet halindeki İngiliz ve Alman çıkarlarını bir araya getirme girişiminde, Deutsche Bank’ın demiryolu imtiyazları karşılığında %25’ini ve Gulbenkian’ın %40’ını elinde bulundurduğu African and Eastern Concessions Ltd. adlı bir İngiliz şirketi kuruldu.
Berlin-Bağdat Demiryolu’nda çalışan Almanlar, I. Dünya Savaşı’ndan önce bir miktar petrol bulmuş ve kuyular daha sonra İngiliz ordusu tarafından çok sınırlı bir kapasitede işletilmişti.
23 Ekim 1912’de bu şirket Türk Petrol Şirketi (TPC) adını aldı.
Sahipleri şunlardı:
Deutsche Bank: %25
Türkiye Ulusal Bankası (İngiliz sermayeli): %50
Anglo-Saxon Petroleum Co. (Royal Dutch-Shell): %25
Gulbenkian: %15 (Türkiye Ulusal Bankası’nın elinde)
https://tr.wikipedia.org/wiki/Turkish_Petroleum_Company
https://en.wikipedia.org/wiki/Iraq_Petroleum_Company
Chester Projesi ya da Chester İmtiyazı, 10 Nisan 1923 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Ottoman-American Development Company arasında imzalanan demiryolu ve maden işletmeciliğine dair anlaşma. Amerika Birleşik Devletlerinin Yakın Doğu’daki ilk büyük ölçekli maden çıkarma anlaşması olan Chester Projesi adını emekli amiral Colby Mitchell Chester’den almakta olup Ottoman-American Development Company’nin sözleşme şartlarını yerine getirememesinden dolayı 18 Aralık 1923’te anlaşmanın Türkiye tarafından feshedilmesiyle uygulanamadan tarihe karışmıştır.
Tarihçe
10 Nisan 1923’te yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin kongresinde onaylanan, ABD’nin petrol ve demiryollarını geliştirmesine izin verecekti.
Amerika Birleşik Devletleri Senatosu anlaşmayı onaylamayı reddetti ve sonuç olarak Türkiye imtiyazı iptal etti.
Bu çok önemli bir karardı ve ABD sermayesinin ilk kez büyük ölçekte Yakın Doğu’ya girişini işaret ediyordu.
Aynı tip anlaşma (Bağdat Demiryolu), Osmanlı İmparatorluğu’nu I. Dünya Savaşı’na sürükleyen kaygının önemli bir nedeniydi.
Almanya, Osmanlı İmparatorluğu’ndan Alman şirketlerinin demiryolları inşa etmesine izin veren imtiyazlar elde etmişti.
“”ABD şirketi, demiryolu hatlarının her iki tarafında 20 kilometrelik bir bölge içinde bulunan petrol sahaları da dahil olmak üzere tüm maden kaynaklarının yanı sıra boru hatlarının döşenmesi gibi yan faaliyetlerde bulunma ayrıcalığına sahip olacaktı, inşaat için su gücünün kullanılması, Karadeniz ve İskenderun Körfezi’nde liman ve terminal tesislerinin inşası için, kamu arazilerinin kaynaklarını kullanabilir yetkisi verilmiş, kum alanı, çakıl, taş ocakları ve kereste dahil olmak üzere tazminatsız ve vergiden muaf tutulmuştur. “” hiçbir bedel ödemeden her türlü yerel imkanlardan yararlanabilir imkanı verilmiştir.
Emekli Tuğamiral Colby Mitchell Chester ABD sendikasını yönetti, böylece sendikanın resmi adı Ottoman-American Development Company olmasına rağmen Chester İmtiyazı adı kullanıldı.
Türk hükûmetinin dış ekonomik etkilerden (Osmanlı seleflerinin büyük bir özerklik kaybına neden olan) özgür olma arzusuna rağmen, imtiyaz ilişkilerle ilgili müzakerelerin yürütüldüğü Lozan Antlaşması’nda Türk devleti ile Avrupalı güçler arasında ABD’nin desteğini garanti edeceği için onaylandı.
Ayrıca, Türk hükûmetinin emperyalizm korkularını bastıran pragmatik gelişme ihtiyacı da bir etkendi.
Demiryolu hibesi, eski Anadolu Demiryolunun Angora’dan (şimdi Ankara) Sivas’a uzatılması ve bir şubesi Karadeniz’deki Samsun limanına; Sivas’tan Erzurum’a ve oradan İran ve Rus sınırlarına uzanan bir hat, şubeleri Karadeniz’deki Tirebolu ve Trebizond (şimdiki Trabzon) limanlarına kadar uzanıyor; Bağdat Demiryolu üzerindeki Ulukışla’dan Kayseri üzerinden Sivas’a uzanan bir hat; Sivas’tan Harput’a ve oradan Musul’a, Bitlis ve Van’a şubeleri olan bir demiryolu ve Harput’tan İskenderun Körfezi’ndeki bir liman olan Yumurtalık’a demiryolu.
Planı hayata geçirmek için $300,000,000 dolara ihtiyaç duyulacağı tahmin ediliyordu.
Anlaşma, kısmen ABD tarafındaki finansman sorunları nedeniyle ve kısmen de, Türk kontrolü ve İngiliz kontrolündeki Türkiye Petrol Şirketi’nin kontrolüne girmeyen Basra vilayetine doğru demiryolunun geliştirilmesi çağrısı nedeniyle çöktü (Basra, İngiliz mandasının bir parçası oldu).
Fransız Dışişleri Bakanlığı, Chester’ın iddialarıyla çeliştiği vatandaşlar adına, Ankara hükûmetine tüm prosedürü kasten düşmanca olarak nitelendirdiği bir not gönderdi.
1923’te Ankara Meclisi, imtiyaz sahiplerinin tahsis edilen süre içinde hibenin bazı şartlarını yerine getirmemeleri nedeniyle imtiyazın sona erdiğini aniden ilan etti; ancak sendikanın temsilcisi olarak Bay Clayton Kennedy, Ankara’ya bizzat gitti ve 1924’te bildirildiğine göre, soruyu yeniden açmayı başardı.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Chester_Projesi
.
.
.
.
