Download Free FREE High-quality Joomla! Designs • Premium Joomla 3 Templates BIGtheme.net
ev / genel / Samsun ahşap camilerinin serüveni-Emine YILMAZ.

Samsun ahşap camilerinin serüveni-Emine YILMAZ.

Ev / Genel / Samsun ahşap camilerinin serüveni-Emine YILMAZ.

Samsun ahşap camilerinin serüveni-Emine YILMAZ.

Emine YILMAZ

Arkeolog/Sanat Tarihçisi-SAMSUN

SAMSUN AHŞAP  (ÇANTI) CAMİİLERİNİN SERÜVENİ

(TİPOLOJİ  – SÜSLEME -DAĞILIM VE YER ADLARI İLİŞKİSİ)

Samsun İli tarih itibari ile pek çok medeniyeti içerisinde barındırmış ve birçok tarihi olaya tanıklık etmiştir. O günden bu güne ise az sayıda ahşap malzemeli eser ulaşabilmiştir.

Samsun’ un Türk’ler tarafından alınması ile başlayan Türk-İslam Dönemi iskan faaliyetlerinde çoğu kez külliyelerin birer parçası olan Camiiler önemli bir yer tutar. Devirlerinin kültürel mimari zevklerinin iklimsel özelliklerle yoğrulduğu Camilerde binlerce yıl öncesi ‘’İslam Öncesi Türk Mimari ve Süsleme Unsurlarını’’ bulmak mümkündür. Samsun’un Türkler tarafından alınmasıyla başlayan mimari-iskan faaliyetlerinde önemli bir yer tutan dini mimari gerek tek başlarına gerekse külliyeler halinde devirlerinin kültür-medeniyet seviyelerinin göstergeleri olarak baş tacı olmuşlardır. Bölgesel etkiler ve iklimsel koşullarla yoğrularak temelindeki Orta Asya Etnografyasını ana unsur olarak taşımayı başaran Dini Mimari Örneklerinden olan Samsun Ahşap Camiileri Arkeoloji, Sanat Tarihi, Paleografya, Etnoloji, Etnografya ve hatta Dentrokronoloji (Ağaç Bilimi) bilim dallarının giderek daha fazla ilgisini çekmeye başlamıştır. Hal böyleyken Konutları, Sergenleri vb. ile zengin Samsun  Ahşap Mimarisinin  önemli bir kolunu teşkil eden Ahşap Camii örnekleri tek tek tespit edilip bilim dünyasına sunulmaya, İnanç Turizmine kazandırılmaya çalışılmaktadır.

Bugün Anadolu’da inşa edilen Ahşap Yapılar için genel olarak Çantı tabiri kullanılmakta ve yapı malzemesini oluşturan ağaç cinsi ise bölgesel ve iklimsel özelliklere göre farklılık göstermektedir. Samsun ahşap mimarisinin inşası esnasında yapı malzemesi tercihinde yine bölgesel flora ile iklimsel özellikler etkili olmuş ve sağlamlık, uzun süreli dayanıklılık, neme direnç  gibi özellikler ön planda tutulmuştur. Karadeniz’in zengin florası seçenekleri artırmış, ölçüleri itibari ile yekpare olarak kullanım imkanı veren  Kestane, Pelit ve bazı Çam cinsleri, Kara Ağaç en çok kullanılan ahşap yapı malzemeleri olmuş, süslemede ise işlenmesi kolay olan Ceviz ağacı tercih edilmiştir.

Genel olarak Çantı Yapı Tekniği; inşası esnasında çiviye gerek duyulmayan, kabaca yontulmuş ağaç gövdeleri veya çapları yer yer 30-35 cm. yi bulan tomrukların alt ve üst kısımlarının düzgünleştirilerek birbirinin üzerine giydirildiği, köşelerde çeşitli tekniklerde geçmelerle birbirine kenetlendiği, ahşap direk ve kirişler ile iki taraflı çatılmış tavandan (kırma çatı) oluşan yapıları tanımlamakta, işçilik ise dönem ve ekonomi ile paralel olarak değişiklik göstermektedir. Bölge Ahşap Camilerinde köşe bağlantılarında genellikle Kurt Boğazı geçme tercih edilirken az sayıda örnekte Çalma Boğaz geçme yöntemi kullanılmıştır. Karadeniz bölgesinde öteden beri bilinen ve otokton halklarınca da kullanılan çantı yapı inşa  tekniğinin en eski örneklerini Bafra ilçesindeki İkiztepe Höyüğü kazılarında, İkiztepe Höyüğü’nde ortaya çıkan yapı kalıntı örneklerinde görmek mümkündür. Kalkolitik Çağ’dan itibaren tüm evreler boyunca ahşap mimarinin kullanıldığı bilinen höyükte Eski Tunç Çağı ahşap mimari örneklerde zeminin düzleştirildiği, temel atılmadan ahşap bir kasnak üzerine kalın kütüklerin yatay olarak üst üste konularak duvarların oluşturulduğu, eğik çatının sazlarla örtüldüğü ve kütük aralarının çamurla sıvandığı izlenebilmektedir. İlerleyen zaman sürecinde Eski Tunç Çağı sonu ile Hitit dönemi başlangıcında ise kütüklerin yerini düzeltilmiş tahtaların aldığı ve bunların birbirine kenetlendikleri görülmektedir.  Kalıntılar ışığında imal edilen çantı teknikli ev örneği günümüzde İkiztepe Höyüğünde teşhir edilmektedir

Hakas-Ulu Boyar/Boyarı Dağı Kaya Kabartmalarında Ahşap Ev

Ayrıca Demir Çağ medeniyetlerinden Frig Tümülüs ile geniş bir coğrafyada yaygınlık gösteren Türk Kurgan oda mezarlarında ve  Hakas Cumhuriyeti topraklarında yer alan Minusinsk  bölgesindeki Ulu Boyar/Boyarı dağı Türk kaya resimlerinde  keçe çadırlar yanında ağaç çadır/yurtların tasvir edildiği  benzer uygulamaların görüldüğü bilinmektedir. Bu örnekler İslam Öncesi Türk Ahşap mimari geleneğinin köklü geçmişine ışık tutarken, ahşabın Türk-İslam sanatında ve özellikle dini mimaride yaygınlığı ise Karahanlı ve Gazneli dönemi mimarisine rastlamaktadır.

.

Çantı Tekniği ile inşa edilmiş Ahşap Camilerin yapılması Anadolu genelinde birbirine benzese de iklimsel şartların gerektirdiği zorunluluklar farklı uygulama ve önlemleri de beraberinde getirmiştir. Yoğun nemin hüküm sürdüğü bölgemizde toprak zeminden taşlar yardımıyla ilişkisi kesilen tabanın ilk kısmını iri, kaba yontulmuş kalaslar oluşturup, dört yönde beden duvarlarını oluşturacak şekilde yerleştirilir ve uçları boğaz açma suretiyle çivi kullanılmadan kare veya dikdörtgen biçiminde birbirine bağlanmaktadır. Harim mekanının enine yada boyuna düzenlemeli plan oluşumu da bu aşama da gerçekleşmektedir. Kalas ve kirişlerin birleştiği yerler de dört köşeli derin birer delik açılarak ağaç uçları kertilip geçme yöntemiyle birbirine bağlanır. Böylece her bir kalasın ucu, birbiri içerisine giydirilerek yerleştirilirken yapı dengesinin sürekliliği için açılan deliklere tercihe göre cinsi değişen ağaç çivi çakılmaktadır. Bölgede çokça görülen ve yayla gülü olarak da bilinen komar ağacından yapılan ağaç çivi dayanıklılık özelliği ile öteden beri tercih nedenidir.

Çantı Tekniğinde inşa edilmiş Samsun Ahşap Camilerinin heyelan, sel gibi nedenlerle en az bir defa taşındığı bilinmektedir. Bu nedenle orjinal yerini koruyan Ahşap Camii sayısı bir hayli azdır. Ahşap Camilerin taşınması, kurulması ile paralellik gösterir. Ancak kurulmada tabandan tavana olan inşa yönü sökülmede tavandan tabana doğru gerçekleştirilmektedir. Sökülme işleminde kurulmadan farklı olarak kalasların işaretlenmesi yada numaralandırılması esastır. Aksi halde kalaslar karışarak yeniden kurulmada ölçülerde uyuşmazlık çıkacak ve plan tamamen değişikliğe uğrayacaktır. Nitekim Samsun Ahşap Camilerinde ‘’ taşınma ‘’ başlı başına bir problem olup, yeniden kurulmalardaki ekler ve değişiklikler irdelemeyi, tarihlendirme sorunlarını beraberinde getirmektedir. Erken örnekler olan Çarşamba Şeyh Habil aynı bölge içerisinde, Ordu Köyü Camii aynı köydeki Taceddinoğulları Beyliği aile mezarlığı içerisinden, Terme Karacalı aynı bölgedeki başka bir mahalleden, 19 Mayıs Engiz Camii Yörükler Beldesindeki Hamamın bahçesinden, Kavak Bekdemir Camii dere kenarındaki orijinal yerinden, Porsuk Camii yakın mesafesindeki iki farklı alandan taşınarak bugünkü yerlerine taşınmışlardır. Camilerin planlarında taşınmanın verdiği değişiklikler açıkça hissedilmektedir. Taşınmalarda tespit edilen en belirgin özellik mahfel, direk, son cemaat yeri, dış revak ilavesiyle gelen eklentiler ve buna karşılık orijinal  tavan, kiriş, çatı ile minare kaybıdır. Bekdemir Caminin minaresi dere kenarında kalmış, Gökgöl Caminin mihrabın sağındaki zaviyesi kaldırılmış ve mahfel eklenmiş, Şeyh Habil Caminin sepet kubbe şeklinde tavan düzenlemesiyle Gökçeli Camii ile çağdaş kalem işi nakışlı kirişleri bu şekilde kaybolmuş olup, yok olmaya yüz tutmuş nakış izleri bugün sadece sütun başlıklarında takip edilebilmektedir. Hemen hemen Samsun Ahşap Camilerinin tamamının maruz kaldığı tüm bu değişikliklerden Camilerin dış görünüşü de etkilenmiş, başlangıçtaki düz dam ihtiyaca göre yerini geniş saçaklı çadırvari kırma çatılara bırakmışken taşınma sonrası kırma çatı dikleşerek sivil mimari görünümü almaya başlamıştır.

Samsun İli, Dini Mimarinin ahşapla uygulandığı çok sayıdaki yapı grubu ile Sanat Tarihi bilimine oldukça zengin örnekler sunmaktadır. Bu ürünlerin yoğun olmasına rağmen çok tanınmamaları bilim adamlarına yeni bilimsel çalışma alanları sağlamaktadır. İlimizde inşa edilen Camilerin önemli bir bölümünü ‘’Ahşap Camiiler’’ oluşturmaktadır. 1996 yılından itibaren tespit ve tesciline çalıştığım Samsun Ahşap Camileri sayısal olarak 80 ‘i aşmış olup, önemli bir kısmı (35 Adet) tescillenerek koruma altına alınmıştır. Konuya 2002 yılı Müzeler Haftasında açılan Ahşap Camii fotoğraf sergisi ile dikkat çekilmiş ve bu sergide 40 kadar Ahşap Caminin fotoğraflar eşliğinde tanıtımı sağlanarak Sanat Tarihi ve kendi içerisindeki gelişim süreci bilimsel verilerle sunulmuş, konu muhtelif zamanlarda Dergi, Gazete yazıları ile desteklenerek kapsamlı bir Samsun Ahşap Camii arşivi oluşturulmuş, köylerde korumaya yönelik bilgilendirme çalışmaları yapılmıştır.

Foto :1-2-3) 2002 Yılı Müzeler Haftası Samsun Müze Müdürlüğü ’’Samsun Ahşap Camileri’’ Fotoğraf Sergisi ve   Göğceli Camii Dış-İç Görünüm

Samsun Ahşap Camileri genellikle ‘’Cuma Camii’’ olarak hizmet vermek üzere inşa edilmişlerdir. Birkaç köy Cuma Namazı için bu Camilere gelmekte olup tüm giderleri de Camii cemaatince sağlanmaktadır. Vakıf kaydı bilinen Ordu Köyü Cami dışında, diğer Camilerin bakımı için yüzyıllardır yaratıcı düşüncelerin ürünü olan bölgesel imkanlar kullanılmaktadır. Ayrıca Vakıf kaydı olduğu düşünülen ancak belgeye ulaşılamayan Ahşap Camilerde bulunmaktadır. Kavak Tatarmuslu (Domşunlu) Caminin Vakfı olduğu ifade edilse de kaydına rastlanamayan örneklerden birisidir. Asarcık Gökgöl Caminin bakımı için tahsis edilen çayır ve otlaklar ile bahçesinde gerçekleştirilen panayırdan (Güreş Müsabakaları) elde edilen gelir, Kavak Bekdemir Camii Mihrap arkası kovandan elde edilen baldan sağlanan gelir, Engiz Caminin bakımı için gelirleri kullanılmış olan Yörükler Hamamı (orijinal yerinde) yüzyıllardır kullanılan ve Türk Vakıf Geleneğinin yaratıcı düşüncesinin yöresel ürünleri olan ilginç birkaç örneğidir. Son yıllarda gerçekleştirilen çalışmalar sonucu Çarşamba İlçesi Göğceli ve Ordu Köyü ile Kavak İlçesi Bekdemir ve Değirmencili Dere Camileri Vakıf Eser olarak işlem görmüş olup bakımları yaptırılmıştır.

Cuma Camileri dışında Vakit Namazları için kullanılmak üzere inşa edilmiş Ahşap Mescitlerde bulunup bugün büyük ölçüde yok olmuşlardır. Ahşap Mescitlerin kuruluşu Cuma Camileriyle aynıdır ancak bunlar genellikle Mahalle gibi sınırlı nüfus bölgelerine hizmet verdiklerinden daha küçük ölçülerde inşa edilip, son derece sade bir düzenleme göstermektedirler. Samsun’ da Ahşap Mescit uygulaması Asarcık ilçesi, Kılavuzlu Köyünde varlığını devam ettirmektedir. Kılavuzlu Köyü Cuma Camini takiben üç ayrı Mahallede yer alan Ahşap Mescitler vakit Namazları için hizmet vermeye devam etmektedir.

.

Foto: 4)Asarcık Kılavuzlu Camii

Foto : 4) Asarcık İlçesi Kılavuzlu Köyü Camii

Foto: 5-6-7) Asarcık İlçesi Kılavuzlu Köyü Mahalle Mescitleri

Tipolojik olarak ele alındığında Samsun Ahşap Camilerinin kesintisiz olarak Anadolu Türk-İslâm mimarisinin gelişim süreciyle paralellik gösterdiği anlaşılmaktadır. Bu kapsamda; Samsun Ahşap Camilerini:

1) 13 yy.-14 yy. arasında inşa edilenler

2) 15 yy.-16.yy. arasında inşa edilenler

3) 17.yy.18.yy. arasında inşa edilenler

4) 19 yy. ve sonrasında inşa edilenler olmak üzere dört grupta incelemek mümkündür.

Camilerin İl içi coğrafi dağılımındaki yoğunluk ve inşa tarihi ilişkisinin İslam Öncesi Türk ve Türk-İslam iskan Tarihi ile bağlantısı ve paralelliği orijinal yer adları ile birlikte değerlendirildiğinde örtüşmektedir. Bu kapsamda Samsun’da inşa edilen Ahşap Camilerin serüveni Anadolu Selçuklu Dönemine kadar uzanmaktadır. 13.yy.’ ın ilk yarısından itibaren (1206) varlık gösteren Ahşap Camilerin uzantıları tarihsel değişim ve mimari gelişim süreci içerisinde dönemine uygun bir üslupla şekillenerek gelişmiş olup, iklimsel malzeme gereği bugün bile inşa edilmeğe devam etmektedir.

Yığma (Çantı) tekniği ile inşa edilen Samsun Ahşap Camilerde zemin genellikle iri taşlarla yükseltilerek nemden korunmak amacıyla toprakla bağlantısının kesilmesi sağlanmış, birbirine giydirilen ahşap perdeler köşelerde çeşitli tekniklerle birleştirilmek sureti ile beden duvarları oluşturulmuştur. Çatı erken örneklerde orjinalde düz dam iken sonradan kırma çatı şeklinde düzenlenmiş ve diğer Camilerde de aynı uygulama devam etmiştir. Plan şeması yapım süreci içerisinde şekillenmiş, diğer Camilerde olduğu gibi mimari üslup ve gelişim varlığını devam ettirmektedir. Erken dönem Samsun Ahşap Camii örneklerinde Anadolu Selçuklu Dini Mimari geleneği devam etmekte olup, Harimin sütunlarla sahınlara bölündüğü Ulu Camii, Kufe (enine) ve Bazilikal (derinlemesine) plan tipleri görülmektedir. Sütun sayısı değişmekte olup, mihraba göre harimdeki konumu plan şeması tipinin esasını oluşturmaktadır. Duvarlarda ilk yapımda kitlesellik hakimdir ve sağır duvarlara inat iç mekan da süsleme zenginliği kendini hissettirmektedir.

Samsun Ahşap Camii Plan Tipi Örnekleri

Foto :8)Uzunkıraç Camii  Çatı Foto:9)Karacalı Camii  Revak Foto: 10)Tatarmuslu Camii Çatı

Foto:11)Tatarmuslu (Domşunlu) Camii Taşıyıcı    Foto:12) Kuşhane Camii Taşıyıcı

İldeki Ahşap Camilerin en erken örnekleri 13.yy. ile 14.yy. arasına yerleştirilebilecek grup olup, bunlar Çarşamba İlçesindeki Göğceli, Ordu Köyü, Şeyh Habil, Terme İlçesindeki Karacalı, Yeni Camii Köyü (Elmalı), Pazar, Ayvacık İlçesindeki Gökçeli ve Merkez Camii ile 19 Mayıs İlçesindeki Engiz Camileridir. Bunlardan Terme Pazar Camii ile Ayvacık Merkez Camii önemli değişimlerle günümüze ulaşmış, yapıldıkları dönemin mimari ve süsleme özelliklerini önemli ölçüde yitirmişlerdir. Günümüze ulaşan en eski Ahşap Camii grubunun Çarşamba ve Terme ve Kavak İlçelerinde yoğunlaşması dikkat çekici olup, dağılım bölgenin İslam Öncesi Türk ve Türk-İslâm iskan tarihiyle paralellik göstermektedir. Bunun yanında Samsun Büyük Camii, Bafra Büyük Camii ile Vezirköprü, Havza, Kavak İlçe Merkezlerindeki Camilerin büyük bölümünün ilk kuruluşunun Ahşap malzeme ile Anadolu Selçuklu döneminde gerçekleştiği bilinmektedir. Dönemin Ahşap Mimari karakterini yansıtan farklı ahşap mimari unsurlarda azda olsa bu dönem izlerini yakalayabilmek mümkündür. Bu duruma örnek olarak Ahşap Camisi yıkılmış ancak çokgen planlı Selçuklu Türbeleri geleneğinin ahşap malzemeyle inşa edilmiş versiyonuna sahip olan Alaçam İlçesi Soğukçam köyü Türbesi gösterilebilir. Bu örnek çokgen planlı Selçuklu Türbe Mimarisi Geleneğinin,  Anadolu’ nun ücra yerlerinde de tanınıp sevildiğinin ve iklimsel malzeme ile inşasının denendiğinin göstergesi niteliğindedir.

Foto:13-14-15-16) Göğceli, Şeyh Habil, Eng iz ve Ordu Köyü Camileri

Beylikler döneminde Anadolu Selçuklu geleneği devam etmekle birlikte Osmanlı Mimarisinin temellerini oluşturacak pek çok yenilikte kendini gösterir. Erken örneklerdeki bölünmüş iç mekan anlayışı yavaş yavaş terk edilmeğe, kitlesellikten uzak, dış ve iç açıklıkta dengenin hakim olduğu mimari yapı geleneği oluşmaya ve süslemenin yavaş yavaş yerini sadeliğe bırakmaya başladığı gözlenmektedir.

Foto:17) Bekdemir Cami

Foto:18) Değirmencili Dere Camii

Osmanlı Dönemi Samsun Ahşap Camilerinde ise temelleri Beylikler döneminde atılan unsurlar kendini geliştirerek ilerleme göstermektedir. Zamanla ahşap sütunlarla belirlenmiş mekanlar inşa edilerek muhteşem Klasik Osmanlı Mimarisi ile süslemesinin ahşaba uyarlanmaya çalışıldığı döneme doğru yol alındığı görülmektedir. Önceleri Mihrap Önü kubbesi ile sağlanan ana mekan bütünlüğü yerini harimi büyük ölçüde kapatan ve dıştan kırma çatı ile kapatılarak kamufle edilmiş tek kubbeli Ahşap Camilere bırakır. Kubbenin Harim mekanının tamamı üzerine yerleştirilmesinde acemilikler yaşandığı gözlenmektedir. Zaman zaman kubbe yerine yine mekan bütünlüğü oluşturan ve kademeli olarak inşa edilmiş Tavan Teknesinin tercih edildiği örneklerde görülmektedir. Bu tercihte Kubbe maliyeti, ahşap kubbe ustalarının giderek azalması gibi sosyo – ekonomik nedenlerin etkili olduğu İl içerisindeki istatistiki Ahşap Camii dağılım verilerinden anlaşılmaktadır. Bu dönem Samsun Ahşap Camilerinde, genel mimari hatların yanı sıra iç mekan düzenlemesi, minber, mahfel ve son cemaat yeri gibi unsurlarda da hızlı bir değişim ve gelişim sürecine girildiği gözlenmektedir.

Foto:19-20-21) Samsun Ahşap Camilerinde Kubbe Örnekleri (Salıpazarı Yavaş Bey, Sarı Hasan  ve T erme Aşağı Söğütlü)

17.yy.dan itibaren Samsun Ahşap Camileri tamamen Sivil Mimarlık Örneği görünümündedir. Dışarıdan iki katlı konut izlenimi veren yapılar iç mekan düzenlemesinde de  Anadolu Dışı Sanat Akımlarının etkisiyle rengarenk nakış ve tasvirlerle bezeli olup, köşkleri aratmazlar.

Foto:22) Koşaca Camii

Tüm bu tespitler ışığında Samsun Ahşap Camilerini irdelemek ve kronoloji oluşturmak mümkündür.

Erken Dönem Samsun Ahşap Camilerinin en erken temsilcisi Selçuklu Dönemi eseri olan Çarşamba İlçesi Göğceli Camii olup, mimari özelliği, Dentrokronolojik analizlerle desteklenerek 13. yy. başların da inşa edildiği, Revaklı bölümünün ise 1335 yılında ilave edildiği kesinleşmiştir. Bu güne bir çok değişiklikle ulaşan Caminin aşı boyası Kalem İşi nakışları 15.yy-16.yy. çini-seramik süslemeleri ile paralellik göstermektedir. Bu da Kalem İşlerinin Camii inşasından çok sonra yapıldığının göstergesidir. Kalem İşi süslemede erken grup Camilere Göğceli Camii damgasını vururken,   Ahşap Süslemeye  aynı ilçedeki Ordu Köyü Ahşap Camiindeki ahşap Oyma, Kabartma, Çakma, Çıtakâri, Ajur, Kündekâri teknikli süsleme unsurları damgasını vurmaktadır. Şeyh Habil ve Dağdıralı Camii sütun taşıyıcılarında ve çevresinde Gökçeli Camii kalem işleriyle paralellik gösteren izler olup zamanla yok oldukları ve yerlerine bugünkü nakışların yapıldığı anlaşılmaktadır. Tacettin Oğullarının Niksar’da başlayıp Ordu Köyünde devam eden hükümranlıklarının tüm ihtişamının görüldüğü Ordu Köyü Camii Samsun Ahşap Camileri içerisinde en etkileyici olan olup, bakımsızlık ve tahribatların önüne geçilebilmesi için mahallinde defalarca köy halkını bilgilendirici çalışmalar yapılmış, konferanslar verilmiştir. İlk Tespit ve tescil çalışmalarını da benim yaptığım Caminin ilk kurulduğu alandan taşınarak bugünkü yerine getirildiği bilinmektedir. Köy de hakim noktada bir kale ile Taceddinoğulları ve Kubadoğullarının aile fertlerine ait Mezarlarında yer aldığı büyük bir mezarlık bulunmaktadır. Çarşamba İlçesi Şeyh Habil ve Terme İlçesi Karacalı Camilerindeki nakış ve kalem işleri büyük oranda tahrip olmuş ve yenilemelerle özelliğini yitirmiş durumdadır. Şeyh Habil, Elmalı Camilerinde Selçuklu geleneğindeki dışa taşıntılı mihrap uygulamasının devam ettiği görülmektedir.

Erken örnekleri takiben bunların uzantıları olan ancak yapıldıkları dönemin mimari süsleme ve zevk anlayışıyla yoğrulan 15.yy.-16.yy.lar arasına yerleştirilebilecek Ahşap Camiiler varlıklarını gösterirler. Asarcık İlçesi Gökgöl, Kılavuzlu, Vezirköprü İlçesi Çorakdere, Terme İlçesi Dağdıralı, Kavak İlçesi Bekdemir, Tatarmuslu ve Değirmencili Camileri bu grubun İlimizdeki temsilcileridir. Döneme ve gruba süsleme itibari ile Bekdemir Camii damgasını vurmaktadır. Dentrokronolojik analiz yapılan Caminin orijinal yerinden taşındığı, bugünkü yerindeki mevcut haliyle alt bölümün 16.yy. başlarında, üst bölümün ise 1876 yılında yenilendiği, nakışlarının da bu dönemde yapıldığı bilinse de yapı ülkemiz genelindeki Ahşap Camilerin en seçkin örneklerindendir. Camii mihrabı arkasındaki arı kovanından elde edilen balın kuruluşundan beri Caminin bakımı için vakıf olarak kullanılması Türk Vakıf geleneğinin yöre halkınca uygulanan ilginç bir örneği olarak karşımıza çıkmaktadır. Mimari kısmen malzeme olarak değişime uğramış olsa da Gökgöl Camii kendinden söz ettirebilecek yapı karakterine sahip özelliktedir. Bölgedeki Zaviyeli Ahşap Camilerden orijinal zaviyesini koruyan tek ahşap Camiidir. Terme ilçesindeki Dağdıralı,  Asarcıktaki Kılavuzlu Camii ile Kavak İlçesindeki Tatarmuslu Camileri erken örnekleri takip eden ve aynı geleneğin 15.yy. – 16.yy.lar da inşa edilmiş uzantıları durumundadır. Beylikler ve Osmanlı Dönemi Mimarisinin özelliklerini taşıyan bu camiiler daha sonra inşa edilmiş olan Camilerinde öncülüğünü yapmışlardır.

Diğer bir grubu da 17.yy.dan itibaren kendisini gösteren Ahşap Camiiler oluşturup sayısal olarak en fazla olanıdır. Terme İlçesi Yukarı söğütlü, Asarcık İlçesi Koşaca, Kavak İlçesi Kasımzâde Sofi Ahmet Efendi, Ala Gömlek, Karaaslan Camileri bu gruptandır. Yukarı Söğütlü Camii Kubbesi ile Salı Pazarı İlçesi Ahşap Camilerinin öncüsü niteliğindedir. Koşaca Camii gerek mimarisi, gerekse süsleme yönünden Bekdemir Caminin daha geç bir uzantısı durumundadır. Kasımzâde Sofi Ahmet Efendi, Alagömlek ve Karaaslan Camileri ise Tatarmuslu Caminin uzantıları durumundadır. Bu dönemde Nakış tezyinatı tamamen batılı  sanat akımlarının etkili olduğu rengarenk naturmortlarıyla Koşaca Camii temsil ederken, muhteşem kapılarıyla ağaç işçiliğe damgasını Karaaslan Camii vurmaktadır. Yukarı Söğütlü Köyündeki Kubbe Samsun Ahşap Camilerinde hala sevilerek yapılmakta olan ‘’Ağaç Kubbe’’ uygulamasının İl’ deki en erken örneğidir ve yapıldığı dönemde kubbeli olup zaman içinde değişime uğrayan Anadolu Selçuklu geleneğinde inşa edilmiş Şeyh Habil Camii örnek alınarak yapılmış olmalıdır. İç mekan düzenlemesi ve süslemelerdeki benzerlik bu fikri güçlendirmektedir.

Foto:23)  Albak Camii                                          Foto:24)  Alan Camii

Son grubu ağırlıklı olarak 19.yy.-20.yy. yapıları olan Salıpazarı, Ayvacık, Alaçam, Yakakent, Tekkeköy, Bafra Camileri oluşturmaktadır. Genel Mimari kuruluş aynı olsa da detayda farklar kendini hissettirir. Salıpazarı Ahşap Camilerindeki içten kubbeli, mihrap önü kubbeli yada tonozlu olup dıştan kırma çatı ile kapatılmış üst örtünün yerini Ayvacık, Alaçam ve Yakakent İlçelerinde Tavan Teknesi almaktadır. Salıpazarı ilçesi Yavaş Bey Caminin ilk kuruluşunun Göğceli Camii ile çağdaş olduğu ancak zaman içinde bu günkü halini aldığı bilinmektedir.

Anadolu Türk Mimarisinde ahşap işleri üzerinde son yıllarda yoğunluk kazanan inceleme ve araştırmalara rağmen belli bir süreç geçirerek oluşmuş birbirinden güzel sütunlar, başlıklar, pencere kapakları, kapı kanatları ve tavan süslemelerinin beklenmedik yerlerde en güzel şekilleriyle karşımıza çıkması bu konulardaki araştırma ve incelemelerin hala yetersiz olduğunu göstermektedir. Samsun’daki ahşap ve ahşap direkli camilerin tanıtılmasıyla, daha önce detaylı bir incelemeye maruz kalmamış olan Orta Karadeniz Bölgesi camii ve mescit mimarisine bir ölçüde ışık tutarak daha detaylı araştırmalara konu olması ve birçok bölgeden hiç de geri kalmayan ahşap mimarimizin hak ettiği ilgiyi görmesi gerektiği inancındayım.

Genel olarak baktığımızda Samsun ahşap camii ve mescitlerinin Çarşamba, Terme ve Kavak ilçelerinde yoğunluk kazandığı izlenmektedir. Bunun yanında bir takım kaynaklardan günümüze ulaşan bilgilerden bu güne ulaşmayan ahşap mimarinin varlığını öğrenmekteyiz. Bu bilgilerden edinilen sayının küçümsenecek miktarda olmaması doğal afetler yanı sıra insan tahribatının da yoğunluğunu göstermektedir. Varlıklarını çeşitli yollarla öğrendiğimiz ancak bu gün yerinde olmayan ahşap mimarinin birkaç örneği Abdi-Zâde Hüseyin Hüsameddin’in Amasya Tarihi adlı eserinde; Ladik kazası bölümünde bahsettiği, Bahşi mahallesinde Hızır Paşanın yaptırdığı dokuz odalı ahşap medrese ile Simre nahiyesinin Şeyh Savcı ve Tatar Kalesi köylerinde bizzat kendisinin gördüğü ahşap camilerdir. Yine aynı eserde Vezirköprü’den bahsedilirken “Eskiden beri Köprünün medreseleri, mektepleri, alimleri çoktu. Yapıların ekseriyeti ahşap olduğundan tekrar yıkılmağa yüz tutmuş, birçok kere yenilenmiştir. Burada pek çok camii, mektep, tekke olduğu halde bunların sahipleri ve yaptıranları hakkıyla bilinmediğinden yanılmasından sarf-ı nazar edilmiştir” ibaresiyle günümüze kadar ulaşan önemli bir sorun dile getirilmiştir. Yoğunluk olarak Terme, Çarşamba, Kavak ilçelerinde toplanan ahşap malzemeli camilerin erken örneklerinin kimler tarafından yapıldığını anlayabilmek için ilk İslâmi fetihlerden başlayarak Canik (Canit) bölgesinin hareketli tarihine bir kez daha göz atmak gerekmektedir. Canik bölgesi Emevi Halifesi I.El Velid döneminde, 705 yılında fetih hareketlerine sahne olur. 715 yılında Doğu Roma’nın ( Bizans) Anadolu Valisi Leon, Arapları yöreden uzaklaştırmayı başarsa da İstanbul’a kendisini İmparator ilan etmek için gitmesiyle 7l7 yılında bölge yine Arap hakimiyetine girer. 718 de yöre yine el değiştirerek Doğu Roma’lılara (Bizans), 733 yılında Araplara, 739 da Doğu Roma’lılara (Bizans) geçer. 802-829 yıllarında Araplar bölgeye sık sık akınlar düzenler. Abbasi Halifesi El-Mustain döneminde Malatya Emiri Ömer bin Abdullah bin El-Aktâ 863 yılında bölgeyi ele geçirir. Doğu Roma (Bizans) imparatoru III. Mikhail’in başkumandanı Petronas Arapları geri çekilmek zorunda bırakırken Abbasi Halifesi El-Mutezid döneminde Tarsus bölgesi komutanı Emir Ebu Cafer Ahmet İbn İnanç Et-Türki büyük bir orduyla 893 yıllarında Samsun’dan Trabzon’a kadar olan Karadeniz kıyılarını ele geçirdi ancak bölgede uzun süre kalamadılar. 1071 yılında Malazgirt Zaferini takiben Anadolu’ya gelen Türkmenlerin izledikleri dört yoldan ikisi Karadeniz bölgesinden geçmekte olup, Çoruh vadisinden gelenler Giresun civarına, Kelkit vadisinden ilerleyenler Kastamonu’ya kadar gelmişlerdir. Samsun’da 1072 yılında Türkmenlerin eline geçti ancak Türkmenlerin Doğu Roma (Bizans) ordularını izlemeleri yüzünden nüfus ağırlığı Marmara bölgesine kaydı. Kısa bir süre sonra bölgedeki Türk nüfusun azlığı nedeniyle yöre yeniden Doğu Roma (Bizans) hakimiyetine girdi. Bu arada Türkler arasındaki saltanat kavgaları, Kutalmışoğlu Süleyman Şahın 1075 de İznik merkez olmak üzere Anadolu Selçuklu Devletini kurması üzerine Büyük Selçuklu Sultanı Melik Şahın Anadolu seferleri buradaki Türk birliğini oldukça zayıf düşürmüş, 1086 yılında Danişmendliler Canik bölgesini ele geçirmiş ancak Samsun’u alamayarak şehrin yakınına yeni bir kent (Müslüman Samsun) kurmuşlardır.  Daha sonra haçlı seferleri baş göstermiş, Selçuklu Sultanı I.Mesud döneminde (1116-1155) Danişmendliler Anadolu’nun en güçlü devleti haline gelmişlerdir. 1139-1140 yıllarında bazı Türkmen boyları bölgeye yerleştirilmiştir.

Bu Türkmenlerin yerleşme iz ve hatıralarını bu günkü köy, mevki, dağ, su adlarında takip etmek mümkündür. Türkmenlerin bölgeye kısa zamanda uyumu kendilerinden öncede bölgede var olan İslam Öncesi Türk İskan Tarihiyle ilgilidir. Türklerin ahşapla tanışıklığı ise çok eskiye dayanır. Orta Asya’da gerçekleştirilen kazılarında Türklere ait olduğu bilinen çok sayıda ahşap ürün bulunmuştur. Pazırık kazılarıyla W. Radloff’un 1865 yılında Altaylar’daki kurganlarda tespitini yaptığı ahşap eşya ve yapı kalıntıları bu konuda verilebilecek örneklerden birkaçıdır. Türklerin ahşapla yakından ilgilenmeleri, içinde bulundukları göçebe yaşam tarzıyla bağlantılıdır. Bundan Türklerin tamamen göçebe bir topluluk olduğu sonucu çıkmayıp, arkeolojik veriler yerleşik düzenin daima var olduğunu göstermektedir. Ekonomisinin temeli olan hayvancılık yaylaklar arası zorunlu hareketi gerekli kılmış, bunun neticesinde de yaşamı kolaylaştırıcı ve güzelleştirici ürünler vermekte hiç zorlanılmamıştır. Kendisiyle bütünleşen ‘’Bozkır Kültürü’’ yanı sıra öteden beri tanışıklığı olan Sibirya, Ötüken vb. gibi ‘’Orman Kültürü’’ günlük yaşamın kült ve kültürüyle bütünleşerek ortaya çıkan ürünlerde çeşitlilik sağlamıştır. Kopuz, eyer, kurgan içi mezar odası, lahit, tarak, mutfak eşyası ve en önemlisi konut olarak kullanılan çadır iskeleti bu zenginliğe işaret eden örneklerdir. İhtiyaçlar doğrultusunda yerleşik toplumların ve kent yaşamının aksine; taş malzeme değil, taşınma ve kullanımı daha kolay olan ahşap tercih edilmiştir. Taş malzeme kadar uzun ömürlü olmamasına karşın, göçebe tarzı yaşamın önemli bir yer tuttuğu Türkler, konakladıkları yaylaklarda ve kışlaklarda barınma ihtiyaçlarını ahşap malzemeden sağlamışlardır. Kıl çadırlarının yanında ahşap mimari yapılarda kurmuşlar; konutlar, hayvanları için ahır, yiyecekleri muhafaza için ahşap semenderler (sergen, serender, ambar) inşa etmişlerdir.

Samsun Ahşap Camileri ve İslam Öncesi Türk İskan ilişkisi ilginç örnekle kendini göstermektedir. Terme İlçesi, Ambartepe Beldesi, Tellipınar Mahallesindeki Kervansaray Ahşap Caminin bitişliğinde yer alan Çepni Mezarlığındaki Runik Yazılı Mezar Taşı ile kendisine yakın mesafedeki Salıpazarı, Yeşilköy Tamga-Runik Yazı Alanı bu konudaki en ilginç örnektir. Yine Çarşamba İlçesi, Ordu Köyü, Asarcık İlçesi Gökgöl Ahşap Camilerindeki Mühr-i Süleymanlar ile Camilerin hemen hepsinde görülen bitkisel ve geometrik formlar köklü bir geçmişe sahip İslam Öncesi Türk Sanatının Türk-İslam Sanatına aktarımı olarak değerlendirilebilir.

Foto:25-26-27-28)Ambartepe Beldesi Tellipınar Kervansaray Ahşap Camii ve Bahçesindeki Çepni Mezarlığındaki Runik Yazılı Mezar Taşı ve Ordu Köyü Camii Sütün ve Pencere Kapaklarındaki Mühr-i Süleyman Motifleri

Camilerin İl içi coğrafi dağılımındaki yoğunluk ve inşa tarihi ilişkisinin İslam Öncesi Türk ve Türk-İslam iskan tarihiyle paralelliği orijinal yer adları ile örtüşmektedir. Bu yerleşmelerin derece ve enginliğini anlamak için yer adlarını Türkçe ulus, boy, oymak ve oba adları ile karşılaştırmak gerekmektedir. Antik Çağ kaynakları (Çin) ve Modern Çağ Tarihçilerine göre en eski Türk İli (Türkistan) beş büyük hanlık şeklinde yönetilmekteydi. Kuzeyde Karahan, doğuda Gökhan, güneyde Akhan, batıda Kızılhan, merkezde ise Sarıhan (İlhan) komuta etmekteydi. Şu halde kara, gök, kızıl, ak, sarı isimlerinin birer yön ve Türk ilinin ayrıldığı beş büyük hanlık adının hatırasını Samsun bölgesi yer adlarında, İl Yıllığı (1967) ile Samsun İktisadi Raporu (1982) verileri ışığında takip etmek mümkündür.

Kara-Karaca; Karaağaç, Karagöl, Karakoç (Aksu Köyü Mahallesi), Kara Mahmutlu (Çanakçı Köyü Mahallesi), Kara Mamur (Çelikalan Köyü Mahallesi), Kara Ahmet Dağı (Dereler Köyü Mahallesi), Kara Toklu (Kozlu Köyü Mahallesi- Gökçealan Köyü Mahallesi), Kara Tuzla (Karışlar Köyü Mahallesi), Kara Köy, Karaoğlan, Kara Hasan Geçesi (Karaoğlan Köyü Mahallesi), Kara Göl (Sarı Bıyık Köyü Mahallesi), Gecehan, Karamanlar (Uluçayır Köyü Mahallesi), Karakavur, Karapınar, Karaperçin, Karaoyumca, Karaaba, Karaçukur, Kara Hüseyinli, Karacaören, Kara Mustafalı, Karageçmiş, Karabük, Taşkaracaören, Kara Halil, Karaaslan, Karantu, KaraYusuflu, Eğnekaraca, Karaabdal, Karaman, Karayonca, Karakucak, Karadoruk, Karanar, Karanalan.

Ak-Akça; Akalan, Aksu, Akdoğan (Çanakçı Köyü Mahallesi), Akgüney (Çimenli Köyü Mahallesi), Aktekke,  Akkuzulu, Akçatarla, Akbelen, Aktaş, Akyar, Akören, Ağcakise.

Kızıl-Bula- Ala-Alaca; Kızılcakoru, Kızılcaören, Kızılkese, Alayurt, Alaçam, Alaçam deresi, Alagömlek, Allı, Kızılot, Kızlan, Kızıloğlak, Alagiriş (Bilmece Köyü Mahallesi).

Gök-Gökçe; Gökçepınar, Gökalan, Kurugökçe, Gökçeoymağı, Gökçebuğaz, Gökçeağaç, Gökçesu, Gökçeçakmak, Gövcedere, Gökgöl, Gökçeli.

Sarı-Altın ve Toprak rengi-İlhan; Altınlı, Altınay, Sarıtaş, Sarı Mahmutlu (Hasköy), Sarı Yusuf, Sarıbıyık, Sarı Işık, Sarıgöl, Sarı Köy, Sarıgazel, Sarıyurt, Sarıalan, Sarıdibek, Sarıcalı, Kırbıyık, Gümüşyaprak, Çakırgümüş.

Orta Asya’daki beş hanlıktaki her bir hanlığın birer Ongun’u (Totem) bulunmaktaydı. Bu hanlıklar ayrıca Ongunlarının adları ile de anılmaktaydı.

İlk dönemlerdeki beş önemli ongun koyun, domuz, kuş ve köpek olup, merkezin ongunu ise öküz’dür (Ot). Bu ongunların hatıralarını Samsun’ da yaşatan köy ve mevkî adları şunlardır; Koyun: Karakoç (Aksu Köyü Mahallesi), Kızıloğlak, Karatoklu (Kozlu ve Gökalan Köyü Mahalleleri), Aşağı ve Yukarı Koçlu. Domuz: Domuzağı. Kuş: Akdoğan (Çanakçı Köyü Mahallesi), Kuşculu, Sungurlupınar (Kuşyayla ve Pinice Köyü Mahallesi), Ahulu, Çakırlar, Kuşyayla, Doğanca, Doğankaya, Kuşçular, Kuşhane, kuşdoğanlı, Doğançayır, Güvercinlik, Karga, Kuşkonağı, Çakıralan. Köpek-İt-Barak: Vezirköprü ilçesi, Ortaklar nahiyesine bağlı Köpek köyü olup,  bu gün adı değiştirilmiştir. Öküz-Ot: Otluk, Düvecik, Danacılar (Kertme Köyü Mahallesi), Sarı İnek, Danabaş, Boğaköy.

Türklerin 12 Hayvan takviminde kullandığı ve bir ongun olduğu sanılan hayvan isimleriyle benzerlik gösteren yerleşim adlarımız ise şunlardır: Arslandamı (Elmaçukuru Köyü Mahallesi), Demirarslan, Arslançayırı, Karaarslan, Arslantaş, Kaplancık, Katırcılar, Kıratbükü, Şahatlı (Karagöl Köyü Mahallesi), Tilkili, Geyikkoşan, Kurd Ahmetli, Kürtlü, Sinekli (Başköy ve Çimenli Köyü Mahallesi), Evrenuşağı.

Beş hanlığın beş unsuru ile ad alan Oymak ve Köy adları da mevcuttur. Demir AK’ların unsurudur. Bu unsurdan ad aldığı sanılan yerleşme adları şunlardır: Demirci, Demircisu, Kaluk Demirci, Demirli, Demirarslan, Demiryurt, Demircik. Ateş KIZIL’ların unsurudur. Kületek, Güneşli. Su KARA’ların unsurudur. Aksu, Dereler, Gökçepınar, Anbarpınar (Düzardıç ve Gebitakke Köyü Mahallesi). Ağaç GÖK’lerin unsurudur. Asarağaç, Meşelidüz, Meşeli Türkmenler, Erikli, Döngeluşağı (Elmaçukuru Köyü Mahallesi), Gürgendağ, Çamlıyazı, Gökçeağaç Oymağı. Toprak SARI’ların unsuru olup, Çamurlugöl, Sarıtaş, Çarak, Killik, Akçatarla köy adları da bununla bağlantılıdır.

Samsun yer adları incelendiğinde 24 Oğuz boyundan bir bölümünün yerleşmeler de Ad olarak hatıralarını yaşattıkları görülmektedir. Bir kısmı ise sonraki dönemlerde gerçekleştirilen isim değiştirme faaliyetleri sonucunda unutulup gitmiştir. Çepni (Alaçam), Bayındır (Kavak), Salur (Ladik), Eymir (Havza), İmircik (Vezirköprü), Emirli (Kavak), İyidir (İğidir boyu-Bafra), Avdan (Yıva-Yuva-Ava boyundan olup Vezirköprü), Aşağı Yavucuk, Yuvacık (Ladik), Kamlık (Kınık boyundan-Havza), Halka Havlı (Alka Evli boyundan-Vezirköprü), Oğuzlu (Terme), Yazılar (Yazır boyundan-Çarşamba), Beypınar,  Beylerce, Beyyenice, Bey, Beyören köy adları günümüze kadar ulaşmışlardır. Bu boyların ongunları olan Doğan, Kartal, Tavşan, Sungur, Çalıkuşu, Kurt gibi hayvanların adlarını taşıyan yer adları da mevcuttur. 24 Oğuz boyu dışında diğer Türk Kavimlerine ait olduğu bilinen Karluk, Balkar, Gaman/Koman (Kuman), Tatar, Alan gibi isimlere de sıkça rastlanmaktadır. Salıpazarı İlçesi, Cevizli Köyünde Türk Mitolojisinde çocuk ve kadınların koruyucusu Huma (Humay) mevkii adı olarak kullanılagelmekte,  Kavak İlçesi Şeyh Resul Köyü ‘’Kopuzlu’’ Mahallesinde de Türk kültler tarihinin en bilindik ve eski enstrümanı ad olarak hatırasını yaşatmaktadır.

Anadolu’ya ilk gelindiğinde boy, oymak, oba başkanlarının yanı sıra bazı tarikat şeyhleri, alimler ve ünlü komutanların adlarıyla anılan yer isimleri de Samsun da günümüze kadar ulaşabilmişlerdir.

Porsuk, Bolat, Yağıbasan, Eynegazi, Gazibeyli, Kılıçarslan, Karaarslan, Demirarslan Artuklu (Artuk), Yörgüç, Germiyan, Karaman, Melikli, Muslubey, Tatarmuslu, Melik, Sancar, Çulha Koca, Köseköy, Sanduk (Ersanduk), Karaperçin, Karaaba, Cinekoğlu, Oğuz, Uzgur, Doğanca, Çakırgümüş, Battal, Alibeyli, Musalı, Hacı İsmail, İlyasköy, Erenköy, Ali Dede Bölmesi, Hâbilli, Şeyh Hüseyinli, El Davut, Emerli, Hâbil, Kara Hacıoğlu, İlyaslı, Osman Beyli, Paşa Şeyh, Şeyh Ulaş, Şeyh Ören, Şeyh Güven, Osmancık, Mahmutlu, Hamzalı, Acemoğlu, Şeyhli, Şeyh Resul, Bektaş, Aydın, Karamık, Çakı, Uzun Gazi, Biçincik, Oruç, Mahmut Beyli, Mahmatlı, Sancaklı, Sakarlı, Sarpın, Muratlı, Kırgıl, İmanalisi, Hüseyin Mescit, Esat Çiftliği, Emir Yusuf, Kethüda, Yavaş Bey, Ahmet Bey, Samukalan, Boruk, Kürtlü, Berguz, Nusratlı, Dağdıralı, Aladun, Karaabdal, Seyit Ali, Epçeli, Pinice, Turgutlu, Ağdır Hasan, Ağca Mahmut, Bekdiğin, Celil, Dündarlı, Esen Bey, Hilmiye, Kemaliye, Hecinli, İdrisli, Hacılı, Beybesli, Celâllı, Bekdemir/Beg Timur, Azaklı, Kıroğlu, Kocaoğlu, Orhaniye, Şeyh Bali, Şeyh Koyun, Şeyh Safî/Şeyh Savcvı, Kara Halil, Şerif Ali, Eduası, Elbeyi, Alan Şeyhi, Alan, Ahmet Baba, Habib Fakı, Bengü, Mutaflı, Bahşi Oymağı, Evren Uşağı Köyleri bunlardandır.

Sonuç olarak; yığma yapı esasında kurulan Samsun Ahşap Camileri Milli Mimari geleneklerin yanı sıra coğrafi ve mahalli geleneklerle yoğurularak inşa edilen dini mimari örnekleridir. Süsleme genel olarak değerlendirildiğinde her dönemin kendine has zevk ve üslup anlayışı varlık göstermektedir. Erken Örneklerdeki rumi-palmet ağırlıklı üsluplaşmış hayvan motifleri ile antik çağ süsleme izleri yanı sıra Türk-Süsleme Sanatının vazgeçilmez unsuru, sonsuzluk prensibinin ifadesi olan geometrik hatlar yoğun olarak kullanılmıştır. İslâm öncesi süsleme unsurlarından Mühr-ü Süleyman gibi motiflerinde İslami temasıyla yeni mana yüklenerek sevilerek kullanıldığı görülmektedir. Çarşamba ilçesi, Ordu Köyü Ahşap Camii içerisindeki ahşap sütunda, Asarcık İlçesi Gökgöl Camii kapısında, konutlarda, sergenlerde ve bölge mezar taşlarında sıkça rastlanan Mühr-ü Süleyman betimlemelerinde Türk Hazar taş ve ahşap ustalarının etkisinden söz edilse de uygulamadaki yoğunluk daha ziyade İslâm Öncesi Türk inançlarının iz düşümleri olarak yorumlanabilir. Bu motifin günümüzde de gizem ve öneminden hiçbir şey kaybetmemesi Ayet ve Hadisler ışığında mevcut inanç sisteminde de etkin bir yer edindiği şeklinde değerlendirilebilir. Tezyinatta genel olarak aşı boyası nakış tercih edilirken, ahşap işçilikte ajur, kündekâri, oyma kabartma, çıtakâri, çakma gibi teknikler sıkça uygulanmıştır. Beylikler dönemi örneklerde de süsleme Anadolu Selçuklu üslubunun devamı niteliğindedir. Osmanlı döneminde ise daha sade bir anlayış süslemeye hakimdir. 18.yy.dan itibaren batılı sanat akımlarının etkisiyle süsleme anlayışı tamamen farklı bir boyut kazanmış, Ustalar tam bir Çağ Ressamı becerisi ile tuval boyar gibi kaygısızca Camii ahşabını boyamışlardır. Süsleme ustalarının belli olduğu Ahşap Camiiler varsa da çoğu isimsiz Halk Ressamlarıdır. Ahşap ustalarının adına pek rastlanmaz ancak her biri nesilden nesile geçen bir sanat öyküsünün temel taşları olma özelliklerini korumaktadır.

Foto:31) Porsuk Camii Taşıyıcı  Foto:32-33)Ordu Köyü Minber ve Mahfel

Foto:34-35)Gökgöl Camii Kapısı   Foto:36-37)  Tiryakioğlu Döngel  ve  Porsuk Camii Kapısı

Foto:38)Ladik Şeyhülislam Mehmet Efendi (Ayvalı) Camii kapısı Foto:39) Göğceli  Camii Minber

Foto:40-41)Ordu Köyü Pencere Kapak ve Süslemeleri          Foto:42) Albak Cami Mihrabı

Foto:43-44)Bekdemir Camii Minber ve Mihrap                  Foto:45)Alan Camii Minber

Foto:46)Alagömlek Camii Mahvel  Foto:47) Gökgöl Camii Foto:48) Porsuk Camii Minber

F oto:49-50-51-52) Gökgöl, Pazar Camii, Çaltı Camii, Ayaklıalan Camii (Onarım) Kitabeleri

Foto:53-54-55)Göğceli, Bekdemir ve Karacalı  Camii Kalem İşi Nakış Örnekleri

Foto:56)Koşaca Camii Kalem İşi Nakış Örnekleri Foto:57)Kocakavak Camii Dış Revak                    Denizci (Gemi) Resimleri

Samsun Ahşap Camilerinin İlçelere ve Köylere göre dağılımı şu şekildedir;

Alaçam İlçesi; Uzunkıraç, Şirin Köy, Aşağı Koçlu, Pelitbükü Ekleş,  Gümüş Ova, Sekecek, Hasırlık Ahşap Camileri

Asarcık İlçesi; Akyazı Köyü-Gökgöl, Kılavuzlu (3 adet), Koşaca, Ayaklıalan (Yarımca), Yayla (Çağlayan), Acısu, Alanköy (Musa Ağa) Köyü Ahşap Camileri

Ayvacık İlçesi; Tiryakioğlu (Döngel) Camii, Karşıdöngel, Yeniköy Günbatar Camii, Çökekli, Gülpınar Balavur, Gürçam, Kazancılı, Ardıç Köyü, Gökçeli, Ayvacık-Merkez Camii,  Terice Köyleri Ahşap Camileri

Bafra ilçesi: Başkaya ve Bengü Köyleri Ahşap Camii

Çarşamba İlçesi; Göğceli, Şeyh Habil, Ordu Köyü Kılcanlı, Kuşhane, Muscalı, Konukluk, Susamcı Dede (Ustacalı), Koca Kavak, Paşayazı, Aşağı Kavacık, Karagöz Mevkii, Porsuk, Şeyh Güven, Turgutlu, Karakaya Köyleri Ahşap Camileri

Kavak İlçesi; Bekdemir, Alagömlek, Karaaslan, Tatarmuslu, Değirmencili, Çakallı-Kasımzâde Sufi Ahmet Efendi  Ahşap Camileri

Ladik; Ambar Köy Ladikli Şeyhülislam Mehmet Efendi Camii, Ayvalı, Çamlıköy, Karaabdal, Camiileri (Sadece Ambar Köy Camii varlığını devam ettirmekte)

On Dokuz Mayıs İlçesi ; Engiz Camii

Salıpazarı İlçesi; Yenidoğan, Esenli Köyü Sarı Hasan, Yavaş Bey, Esat Çiftliği (Çatak), Güzel Vatan, Biçme, Muslu Bey Merkez Mezarlık, Muslu Bey Bayramyurt Mahallesi,Yeşilköy-Albayrak (Ablak, Kayadibi), Yeşilköy Merkez, Konakören /Bakacak, Konakören/Merkez Camii, Kızılot, Karayonca, Karaman, Karaman Karabaş Camii, Alan Köy, Karadere, Kırgıl Merkez ve Mezarlık Camii, Yeni Mahalle Gökçeli, Cevizli Huma/Homa, Karacaören Köyü–Soyuk  Mahallesi Ahşap Camileridir.

Tekkeköy İlçesi; Çayır Çökek (Yenidoğan), Sarıyurt, Güzelyurt (Balcalı) Köyleri Ahşap Camileri.

Terme İlçesi; Merkez Pazar Camii, Mescitli, Dağdıralı, Karacalı Merkez ve Mezarlık Camii, Aşağı Söğütlü, Yeni Camii Köyü (Elmalı), Ambartepe Beldesi Tellipınar Kervansaray, Orta Mahalle İlimdağ Camii ve Cumhuriyet  Mahallesi Kıbış Camii, Emir Yusuf, Tatarlı, Akçagün, Yukarı Taşpınar ,Yukarı Köybucak, Ahşap Camileri

Havza; Sadece Kayıtlardan (Amasya Tarihi) Varlığı Bilinen Şeyh Savcı/Şeyh Safi veya Umur Bey Köyü Camii ile Tatarkalesi Köyü Camii

Vezirköprü İlçesi Çorakdere Köyü, Karanar, Çaltı  Köyü  Ahşap Camiileri

Yakakent İlçesi; Kuzuören Köyü Ahşap Camii

Yukarıda dökümleri çıkarılan Ahşap Camilerin bir kısmı muhtelif nedenlerle yıkılmıştır. Tescil işlemleri tamamlanmış Ahşap Camiler ise Asarcık İlçesinde; Akyazı Köyü Gökgöl Camii, Koşaca Köyü Camii, Ayvacık ilçesinde; Ardıç Köyü Camii, Tiryakioğlu Köyü Camii, Döngel Köyü Camii, Terice Camii, Tekkeköy İlçesinde;  Sarıyurt Camii, Çayır Çökek Camii, Güzel Yurt Camii, Alaçam İlçesinde; Şirin Köy Camii, Uzunkıraç  Köyü Camii, Vezirköprü İlçesinde; Çaltı Köyü Camii, 19 Mayıs İlçesinde Engiz Camii, Kavak İlçesinde Tatar Muslu Camii, Bekdemir Köyü Camii, Değirmencili Dere Camii, Çakallı Kasımzade Sufi Ahmet Efendi Camii, Çarşamba İlçesi; Göğceli Camii, Ordu Köyü Camii, Kuşhane Camii, Paşayazı Camii, Ustacalı (Susamcı Dede) Camii, Şeyh Habil Camii, Yakakent İlçesi; Kuzuören Köyü Camii, Salıpazarı İlçesi; Esat Çiftliği Köyü Camii, Karaman Köyü Camii, Yavaş Bey Camii, Karadere Köyü Camii, Alan Camii, Kızılot Camii, Terme İlçesi; Pazar Camii, Aşağı Söğütlü Camii, Yeni Camii Köyü (Elmalı), Yukarı Söğütlü Camii, Dağdıralı Köyü Camiileridir.

SAMSUN AHŞAP CAMİİLERİ FOTOĞRAFLARINDAN ÖRNEKLER

(1996-2011 YILLARI ARASI EMİNE YILMAZ ARŞİVİ )

Foto:58) Pelitbükü  Ekleş Camii ile Köy Sivil Ahşap Mimarinin Görünümü

ALAÇAM İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Pelitbükü Sekecek, Gümüşova, Uzunkıraç, Ekleş, Hasırlık, Şirin Köy, Aşağı Koçlu Köyü Camileri

Foto:59)Pelitbükü Sekecek Camii     Foto:60)Gümüşova Camii     Foto:61) Uzunkıraç Camii

Foto:62) Ekleş Cami Foto:63) Hasırlık Camii Foto:64)Şirinköy Camii Foto:65)Aşağı Koçlu                                   Köyü Camii

ASARCIK İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Akyazı Köyü-Gökgöl, Koşaca, Kılavuzlu (3 adet de Mescit var),  Ayaklı Alan (Yarımca), Yaylaköy (Çağlayan) , Alan Köy Musaağa Ahşap Camileri

Foto:66) Gökgöl Camii                                    Foto:67)Koşaca Camii

Foto:68)Kılavuzlu Camii             Foto:69) Yayla Köy Camii        Foto:70) Ayaklıalan   Camii

AYVACIK İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Ardıç, Gülpınar Balavur, Gökçeli, Terice, Ayvacık-Merkez, Karşı Döngel, Tiryakioğlu, Kazancılı, Gürçam, Yeniköy Günbatar, Çökekli Ahşap Camileri

Foto:71) Ardıç Köyü Camii    Foto:72) Gülpınar Balavur Camii   Foto:73) Gökçeli Camii

Foto:74)Karşı Döngel Camii       Foto:75)Ayvacık Merkez Camii        Foto:76) Terice Camii

Foto:77-78-79) Tiryakioğlu Köyü Camii

Foto:80) Kazancılı Köyü Camii   Foto:81)Yeniköy Günbatar Camii Foto:82)Gürçam Köyü Camii

BAFRA İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Başkaya ve Bengü Köyleri Ahşap Camii

Foto:83) Başkaya Camii                                            Foto:84) Bengü Camii

ÇARŞAMBA İLÇESİ  AHŞAP CAMİİLERİ

Göğceli, Şeyh Habil, Ordu Köyü Kılcanlı, Kuşhane, Aşağı Kavacık, Porsuk, Muscalı, Koca Kavak, Susamcı Dede (Ustacalı), Paşayazı, Konukluk, Karakaya, Turgurlu Köyleri Ahşap Camileri

Foto:85) Göğceli Camii       Foto:86) Şeyh Habil Camii        Foto:87)Ordu Köyü Camii

Foto:88)Kuşhane Camii           Foto:89)Aşağı Kavacık Camii       Foto:90)Porsuk Camii

Foto:91)Muscalı Camii  Foto:92)Koca Kavak Camii  Foto:93)Susamcı Dede (Ustacalı) Camii

Foto:94)   Paşayazı Camii      Foto: 95)Konukluk Camii      Foto:96)Karakaya Köyü Camii

KAVAK İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Değirmencili Dere Camii, Bekdemir, Çakallı-Kasımzâde Sufi Ahmet Efendi, Tatarmuslu, Alagömlek, Karaarslan  Ahşap Camileri

Foto:97)Değirmencili Dere Camii  Foto:98) Bekdemir Camii   Foto:99)Çakallı Kasımzade Sufi Ahmet Efendi Camii

Foto:100)Tatarmuslu (Domşunlu) Camii             Foto:101)Alagömlek Camii

Foto:102-103) Karaarslan Camii

LADİK İLÇESİ  AHŞAP CAMİİLERİ

Ambar Köy Camii, Ayvalı Köy Camii

Foto:104) Ambar Köy Camii                                  Foto:105)Ayvalı Camii Kapısı

19 MAYIS İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Engiz Camii

Foto:106)Engiz Camii

TEKKEKÖY İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Çayır Çökek (Yenidoğan) , Sarıyurt, Güzelyurt (Balcalı) Köyleri Ahşap Camileri.

Foto:107) Çayırçökek Camii     Foto:108) Sarıyurt Camii           Foto:109) Güzelyurt Camii

TERME İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Merkez Pazar Camii, Dağdıralı, Karacalı Köyü Mezarlık Camii, Karacalı Köyü Yeni Karacalı Merkez Camii, Aşağı Söğütlü, Yeni Camii Köyü Elmalı Camii, Mescitli, Ambartepe Beldesi Tellipınar Kervansaray Camii, Orta Mahalle İlimdağ Camii ve Cumhuriyet Mahallesi Kıbış Camii, Emir Yusuf, Tatarlı, Akçagün, Yukarı Taşpınar,Yukarı Köybucak  Köyleri Ahşap Camileri

Foto:110)Yeni Camii Köyü (Elmalı) Camii Foto:111) Karacalı Camii  Foto:112)Pazar Camii

Foto:113)Dağdıralı Cami                                               Foto:114) Aşağı Söğütlü Camii

Foto:115-116-117) Ambartepe Tellipınar, Orta Mahalle ve Cumhuriyet Mahallesi Camiileri

Foto:118)  Mescitli Köyü Camii                             Foto:119)  Karacalı Merkez Camii

SALIPAZARI İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Yenidoğan, Sarı Hasan, Yavaş Bey, Esat Çiftliği/Çatak, Güzel Vatan, Yeşilköy/Albayrak/Kayadibi, Yeşilköy Merkez, Konakören /Bakacak, Konakören / Merkez Camii, Kızılot, Karayonca,  Karaman Merkez, Karaman Karabaş Camii, Alan Köy, Karadere, Kırgıl, Muslu Bey, Gökçeli, Mescitli, Biçme, Karacaören Köyü  /Soğucak  Mahallesi Ahşap Camileridir.

Foto:120) Albak/Albayrak/Kayadibi Camii Foto:121)Alan Köy Camii Foto:122)Esenli-Sarı HasanCamii

Foto:123)Muslu Bey Mezarlık Camii Foto:124)Esat Çiftliği(Çatak) Camii Foto:125)Kızılot Camii

Foto:126)Konakören Merkez Camii Foto:127)Biçme Camii Foto:128)Yavaş Bey Camii

Foto:129) Yeni Mahalle Gökçeli Camii Foto:130)Güzel Vatan  Foto:131)Yeşil Köy Merkez Camii

Foto:132) Karaman Camii  Foto:133)Konakören Bakacak Camii   Foto:134)Yenidoğan Camii

Foto:135)Muslubey Bayramyurt Camii Foto:136)Karayonca Camii Foto:137)Karadere Camii

Foto:138) Cevizli Huma/Homa Camii Foto:139) Karacaören Köyü Soyuk Camii  Foto:140) Kırgıl Köyü Merkez Camii

Foto:141) Kırgıl Köyü Mezarlık Camii

VEZİRKÖPRÜ İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Çorakdere Köyü, Karanar, Çaltı  Köyü  Ahşap Camileri

Foto:142) Çaltı Camii       Foto:143)  Çorakdere Camii          Foto:144) Karanar Camii

YAKAKENT İLÇESİ AHŞAP CAMİİLERİ

Foto:145) Kuzuören Köyü Ahşap Camii

KAYNAKÇA:

1)ABDİZÂDE,Hüseyin Hüsameddin; Amasya Tarihi,1986, Ankara,

2)Cahit ÖZTELLİ; Anadolu’da Şamanlığın İzleri, I.Uluslararası Türk Folklor Semineri Bildirileri,Ankara,1974,s.410

3) Emine YILMAZ:Samsun Ahşap  Camileri  Arşivi (1996/2009 Yılları Arası)

4) 2002 Yılı  18-24 Mayıs Müzeler Haftası Samsun Ahşap Camileri Fotoğraf Sergisi, Müze Müdürlüğü  Arşivi

5)Emine YILMAZ; Tâcüddinoğulları Beyliğinden Günümüze Açılan Pencere Ordu Köyü,Barış Gazetesi,Sayfa 2, 22 Mayıs 2001,Samsun.

6)Emine YILMAZ; Samsun Ahşap Camiilerinin Serüveni, Samsun VİP Dergisi,Yıl 1,Sayı 3,Sayfa 62-66,Mart 2006,Samsun.

7)Emine YILMAZ; Samsun Ahşap Camiilerinin Serüveni II , Samsun VİP Dergisi,Yıl 1,Sayı 4,Sayfa 72-75,Mayıs 2006, Samsun.

8)Emine YILMAZ;Kavak Bekdemir Köyü Camii;Samsun Halk Gazetesi,Ramazan Eki,Sayfa 13, 26/09/2006,Samsun.

9)Emine YILMAZ;19 Mayıs Engiz (Yürükler) Camii, Samsun Halk Gazetesi, Ramazan Eki,Sayfa 13,27/09/2006,Samsun.

10)Emine YILMAZ; Terme Pazar Camii, Samsun Halk Gazetesi, Ramazan Eki,Sayfa 13,28/09/2006,Samsun.

11)Emine YILMAZ; Terme Aşağı Söğütlü Köyü Merkez Camii, Samsun Halk Gazetesi, Ramazan Eki, Sayfa 13,25/09/2006,Samsun.

12)Emine YILMAZ; Terme Dağdıralı Köyü Camii, Samsun Halk Gazetesi,  Ramazan Eki,Sayfa 13,29/09/2006,Samsun.

13)Emine YILMAZ; Vezirköprü İlçesi Çorakdere Köyü Camii, Samsun Halk Gazetesi, Ramazan Eki, Sayfa 13, 13/10/2006, Samsun.

14)Emine YILMAZ; Kavak Tatarmuslu Köyü Camii, Samsun Halk Gazetesi,Ramazan Eki, Sayfa 13, 05/10/2006,Samsun.

15)Geçmişten Günümüze Kültür Değerleriyle Samsun-Komisyon (Ahşap Camiler E.YILMAZ);İl Kültür Müdürlüğü Yayınları,1997-Samsun

16)Emine YILMAZ; Samsun Ahşap Camilerin Serüveni,Samsun Ticaret ve Sanayi Odası Açılım Dergisi,Sayfa:70-73, Yıl:3,Sayı:22,Ocak 2012

17)Mustafa CANPOLAT; Divanü Lügati’t  Türk’te  Şamanizm İzleri,Türk Folklor Araştırmaları Yıllığı,Belleten,1974,Ankara

18)Süleyman GÖNÇER;Afyon İli Tarihi, Cilt I, S:247-248, 1971, İzmir.

19)Tuncer,GÜLENSOY;  24 Oğuz Boyunun Anadolu’da ki İzleri, Türk Halk Bilimleri Araştırmaları Yıllığı,1979,Ankara,s.73-98

20)Yurt Ansiklopedisi Samsun Maddesi,Türkiye İl İl,C.I,1981,İstanbul,s.6566

21)Yılmaz,ÖZTUNA;Devletler ve Hanedanlar,Kültür Bakanlığı Yayınları,Cilt II,Tacüddinoğulları Mad.,s:87,Ankara,1996

22)Samsun Bülten http://www.samsunbulten.com/E.YILMAZ:Samsun Ahşap(Çantı) Camiilerinin Dağılımı ile Yer Adları İlişkisi ve Tipoloji-Süsleme Üzerine Değerlendirme- 2010

23)Samsun İl Yıllığı;1967

24)Samsun İktisadi Raporu;1982


Hakkında Emine Yılmaz arkeolog-sanat tarihçisi

İlginize teşekkürler


kepekler-ilicasi-camurda-ve-70-derece-isida-yasiyan-baliklari

Bilinmeyen tarihin sıcak iklimi ILICA da hayat.

  Balıkesir, Susurluk, Ilıca boğazı  ılıcası antik dönemden itibaren insanlığın kullandığı bir sıcak çamur banyosudur, …


belkiz-kizikos-lidya-kurt-donuna-burunmus-tamgali-altin-para

Mysia Kyzikos-Erdek Belkıs yönetim şehrinde paralarda tarih ve tamgalar

Kyzikos, günümüz Marmara Bölgesi’nde Balıkesir İli sınırları içinde, Marmara Denizi kıyısında, çok eski adı Arteka …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


 


*


Hakkında antikor